Chodzi mi o to, aby język giętki, powiedział wszystko, co pomyśli głowa…

UNESCO szacuje, że prawie 80% Polaków ma problem ze zrozumieniem czytanego po polsku tekstu. Nasz ojczysty język uważany jest za jeden z najtrudniejszych na świecie. Ludwig Wittgenstein mówił: Granice mojego języka są granicami mojego świata. Zdarza się, że stawiamy te granice niepoprawnie. Poniżej przedstawiam kilka słów, których spora część społeczeństwa używa błędnie.

Zacznijmy od klasyki gatunku…

♥ Bynajmniej

Jednym z najczęściej popełnianych błędów jest używanie bynajmniej jako przynajmniej. Tymczasem tego słowa należy używać jako partykułę podkreślającą przeczący charakter wypowiedzi lub samodzielnie – jako odrzucenie jakiejś wypowiedzi. Słownik Języka Polskiego PWN podaje następujące przykłady:

bynajmniej I «partykuła wzmacniająca przeczenie zawarte w wypowiedzi, np. Nie twierdzę bynajmniej, że jest to jedyne rozwiązanie.»

bynajmniej II «wykrzyknik będący przeczącą odpowiedzią na pytanie, np. Czy to wszystko? – Bynajmniej.»

Dr Artur Czesak z Instytutu Języka Polskiego PAN w Krakowie uważa, że to mało popularne, dotąd książkowe słowo do tego stopnia przeniknęło do polszczyzny mówionej warstw osób mniej wykształconych, że zostało nawet zaaprobowane w literackim języku kaszubskim: forma bënômni‘ bynajmniej’ jest tam… synonimem przënômni ‘przynajmniej’.

To, jak istotna jest różnica między bynajmniej a przynajmniej, klarownie przedstawił Wojciech Młynarski w utworze Bynajmniej.


♥ Tudzież

Tudzież jest spójnikiem, który możemy stosować podobnie jak oraz czy i. Dość często jest błędnie używany jako zamiennik lub czy albo. Część językoznawców traktuje słowo tudzież jako archaizm i zachęca do zaprzestania używania go w języku potocznym, chyba że nasza wypowiedź jest stylizowana. Spójnik tudzież jest charakterystyczny dla stylu książkowego, powieści Henryka Sienkiewicza obfitują w przykłady użycia tego słowa. Językoznawcy podają, że tudzież w przeszłości oznaczało zaraz, natychmiast.


♥ Straszny

Znaczenie tego słowa wpajali mi od najmłodszych lat moi rodzice. Kiedy z zaangażowaniem opowiadałam im, że coś strasznie mnie zachwyciło lub strasznie mnie się podobało dopytywali: Karolciu, strasznie czy bardzo? To ciekawe, że akurat słowo oznaczające, że coś jest przerażające, mrożące krew w żyłach, postanowiliśmy używać zamiast wdzięcznego bardzo.  Słysząc lub czytając, że ktoś jest strasznie ładny, lub, że strasznie się cieszymy, widać kontrast emocjonalny między zastosowanymi wyrazami. Słowo strasznie uwypukla negatywne doznania związane z opisywanym tematem. Zastąpmy je prostym bardzo.

Słownik Języka Polskiego PWN podaje takie definicje:

straszny, straszliwy

  1. «wzbudzający strach, przerażenie»
  2. «bardzo zły»
  3. pot. «bardzo duży, intensywny»

Bądźmy precyzyjni w swoich odczuciach. No, chyba że mówimy, że czegoś się strasznie baliśmy, splot takich słów już tak nie razi.


♥ Pretensjonalny

Dosyć często możemy zaobserwować, że przymiotnikiem pretensjonalny określa się kogoś, kto ma pretensje. Na pierwszy rzut oka wydaje się to całkiem logiczne, niestety nasz ojczysty język lubi płatać figle. Słownik podaje takie definicje:

pretensjonalny

  1. «zachowujący się sztucznie, krygujący się»
  2. «zbyt wyszukany, świadczący o złym guście»

Słowo to może odnosić się zarówno do rzeczy, miejsc czy pojęć abstrakcyjnych, jak i osób.

Pretensja zawarta w słowie pretensjonalny ma związek z zapomnianym dziś sensem rzeczownika pretensja, które oznaczało przesadnie wysokie mniemanie o sobie, o swojej powierzchowności, urodzie, możliwościach intelektualnych, życiowych. Jeżeli więc wieki temu ktoś był cały w pretensjach oznaczało to, że próbował za wszelką cenę przypodobać się otoczeniu, przesadnie dbając o wygląd, często udając kogoś, kim nie był.


♥ Dokładnie

Wiele osób stosuje słowo dokładnie jako odpowiedź twierdzącą na pytanie. Tymczasem dokładnie według słownika oznacza uważnie, starannie. Prawdopodobnie utożsamiamy to słowo z angielskim exactly, którego faktycznie używa się jako potwierdzenie słów współrozmówcy. Jednak językoznawcy nie odnotowują innego znaczenia słowa dokładnie jak tylko ściśle, uważnie, skrupulatnie, precyzyjnie, a to znak, że dokładnie, dokładnie tak nie są odpowiednimi wyrażeniami do okazania aprobaty rozmówcy. Do tego służą nam określenia tak!, oczywiście!, racja!, właśnie!, właśnie tak!, pewnie, że tak!


♥ Dedykowany

Dedykować, według słownika języka polskiego PWN oznacza «poświęcić komuś utwór literacki, muzyczny lub dzieło sztuki, umieszczając w nim lub na nim dedykację». Dedykowana może być więc książka, zdjęcie, obraz, wiersz: przez kogoś dla kogoś. To symboliczne wyrażenie wdzięczności lub szacunku poprzez napisanie paru słów, na przykład na pierwszej stronie powieści.

Teraz wyraźnie widać, że w społeczeństwie mamy tendencję do zamieniania dedykować z przeznaczać. Czytamy o dedykowanych produktach, na przykład etui dedykowane konkretnym modelom telefonów itd. Precyzyjniej byłoby napisać, że torba jest przeznaczona do notebooka X, lub krócej, etui do telefonu Y. Dedykacje zostawmy jednak dla dzieł sztuki.


♥ Kolaboracja

W Słowniku Języka Polskiego PWN możemy przeczytać, że kolaboracja to:

  1. «współpraca z niepopieraną przez większość społeczeństwa władzą, zwłaszcza z władzami okupacyjnymi»
  2. daw. «współpraca»

Kiedyś kolaboracja oznaczała współpracę z każdym. Jednak w czasie II wojny światowej to słowo nabrało pejoratywnego znaczenia. Od tamtej pory oznacza współpracę, ale z wrogiem. Tymczasem, głównie w social mediach, możemy zauważyć, jak influencerzy zachęcają do wysyłania wiadomości w sprawie kolaboracji. Być może sugerują się angielskim słowem collaboration, które faktycznie oznacza współpracę. Jednak bezpieczniej, na przykład w przypadku kolaboracji jednego muzyka z drugim, użyć słowa współpraca, by nie sugerować wejścia na wojenną ścieżkę.


♥ Atencja

Tutaj muszę się przyznać, że i ja wpadłam w sidła niedoinformowania. W nowomowie atencjusz opisywany jest jako osoba szukająca poklasku i uwagi za wszelką cenę, takie definicje pojawiały się również przy okazji plebiscytu Młodzieżowe Słowo Roku w 2017 roku. Tymczasem atencja oznacza szczególny szacunek, względy okazywane komuś. Jeśli zdarzyło wam się kiedyś cieszyć atencją, to bardzo dobrze, oznacza to, iż ktoś darzył was ogromnym szacunkiem. Wiele osób błędnie używa słowa atencja, właśnie jako przyciąganie czyjejś uwagi za wszelką cenę, nic bardziej mylnego. Za ten błąd możemy winić słowo z języka angielskiego, mianowicie attention, które właśnie tę uwagę oznacza.

 

Język polski jest zawiły i pełen niespodzianek. Nasz język ojczysty ma bowiem bardzo bogatą historię, która zapisała się w jego ortografii, fleksji, składni, fonetyce, frazeologii oraz leksyce. To żywy organizm, który cały czas się zmienia, często dość trudno pogodzić się z tymi transformacjami (na przykład z dopuszczeniem jako poprawne słowa chłopacy). Lektura słownika nie raz może przyprawić o dreszcze i zjeżone włosy, jednak już Juliusz Słowacki zauważył, że nie ma nic bardziej wartościowego w werbalizowaniu myśli niż to, by robić to poprawnie i precyzyjnie.

Chodzi mi o to, aby język giętki, powiedział wszystko, co pomyśli głowa…

Juliusz Słowacki


Autor: Karolina Augustyn

Zdjęcie: archiwum własne

Karolina Augustyn

Jak zostać omnibusem? Kompulsywnie kupuj książki, buduj z nich stosy wstydu, które następnie stworzą literacką fortecę. Zuchwale nazywaj rzeczy po imieniu, analizuj, goń za faktami i bryluj wśród fascynującego uniwersum fikcji. A jak już uświadomisz sobie, że świat jest niemożliwy do ogarnięcia, zachwycaj się nim, ludźmi i prozą życia. I zostań ze mną, przeczytaj o kulturze. Dobrze jest być kulturalnym, prawda? PS W moim sercu mieszka Podkarpacie.

Dodaj komentarz

Twój adres e-mail nie zostanie opublikowany. Wymagane pola są oznaczone *